Nowe Guty

Informacje o miejscowości pochodzą z Wikipedii.

Wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, w gminie Orzysz. W latach 1975?1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego. Nowe Guty do niedawna były typowa mazurską wsią ? dziś charakter miejscowości zmienia się dynamicznie i ukierunkowany jest na turystykę. Położenie geograficzne oraz okolice Mazurskiego Parku Krajobrazowego wpływają korzystnie na jej rozwój. Wieś Nowe Guty uznawana jest za jedną z najładniej położonych osad na Mazurach, gdyż usytuowana jest na wysokim brzegu jeziora Śniardwy na przestrzeni ok. 2 km. Niegdyś typowa wieś rolnicza przekształciła się dzięki swojemu położeniu w miejscowość turystyczną.

Historia

Nowe Guty to jedna z najstarszych miejscowości w okolicy ? archeologowie odkryli ślady osady wczesnopruskiej, lecz nie zostały one do dziś zbadane. Etymologia słowa Gutten sprowadza się do nieznanego założyciela osady ? tajemniczego Gutta (Gussa), którego duch bezsprzecznie obecny jest po dziś dzień na tych terenach. Data powstania staropruskiej osady jest trudna do ustalenia ? wiadomo jest tylko że takowa istniała jeszcze przed rokiem 1450.

Wieś lokowana 11 listopada 1450 roku przez Wolfganga Sauera ? prokuratora kętrzyńskiego. Nadał on Bartkowi Szmidtowi ? pierwszemu sołtysowi ? 6 łanów na prawie chełmińskim. Pozostałe 60 łanów sołtys rozdysponował między osadników.

W 1450 roku Nowe Guty wymienione były jako wieś zwana Gussepilcke. Potem spotykamy kolejne formy zapisu ? Guttloffker (1483), Gutten (1493) oraz Guthen, i w zasadzie ta druga forma w źródłach historycznych występuje prawie wyłącznie. Pierwotna nazwa -Gussepilcke sugeruje pochodzenie pruskie, jest to nazwa dwuczłonowa, w której Gusse może być zniekształconą w dokumencie późniejszą nazwą osobową Gutte, zaś drugi jej człon pilcke prawdopodobnie pochodzi od pilis, pilkalnis, co w językach bałtyjskich oznacza gród. Można wnioskować, iż pierwotnie Nowe Guty były grodem jakiegoś Prusa Gutta, względnie Gussa. Po wojnach krzyżackich nazwa Gutten pozostaje, by już w czasach współczesnych przed 1945 rokiem figurować jako Seegutten. W wersji niemieckiej wioska została nazwana Gutten, w wersji polskiej natomiast nazwę tę wymawiano jako Guty. Obecnie miejscowość nosi nazwę Nowe Guty.

Bartek Schmidt jako sołtys sprawował tak zwane niższe sądownictwo, czyli osądzanie wykroczeń do 4 solidów (Schiling) oraz pobieranie co trzeci denar (Pfennig) z wyższego sądownictwa z wyłączeniem przestępstw na publicznych gościńcach. W zamian za to on i jego następcy zobowiązani zostali do zwyczajowej służby wojskowej, wobec której sołtys miał obowiązek stawić się konno i w lekkim uzbrojeniu na każde wezwanie, w miejsce które mu wskazano. Była to służba na tak zwany ?sposób pruski?. Prokurator kętrzyński Wolfgang Sauer zezwolił nadto sołtysowi wsi na wolne rybołówstwo w okresie letnim małą siecią na jeziorach Śniardwy i Małe Szwejkowo, ale tylko na potrzeby ?własnego stołu?.

Właściciele pozostałych 60 łanów musieli co roku na Św. Marcina (11 listopada) oddawać na zamek kętrzyński czynsz w wysokości 0,5 grzywny w zwykłej pruskiej monecie oraz 2 kury. Chłopi musieli odrabiać dodatkowo szarwark, oddawać daninę zwaną płużnym w wysokości jednego korca (około 55 litrów) pszenicy i tyleż żyta od pługa, czyli całego gospodarstwa. Mieszkańcom wsi zezwolono na wolne rybołówstwo na potrzeby stołowe przy użyciu małych sieci. Wieś otrzymała 10 lat wolnizny od czynszów i innych obowiązków.

W czasie wojny trzynastoletniej mieszkańcy Nowych Gut wsparli początkowo związkowców, jednak po krwawej przegranej bitwie pod Rynem (1456) poddali się pod opiekę Zakonu. Walki oraz pobyt wojsk zaciężnych spowodowały duże zniszczenia i zubożenia tego regionu.

Do 1945 roku Mazury zamieszkiwane były przez Polaków, Niemców, Mazurów oraz inne nacje, jednak dominowała ludność wywodząca się z kręgu kultury niemieckojęzycznej. Wielu uważało się po prostu za Mazurów wpisując w rubryce ?język ojczysty? ? mazurski. W roku 1910 takich ludzi było w powiecie piskim ponad 60%. Przed 1945 rokiem Nowe Guty (Seegutten) były dużą osadą ? świadczyć może o tym fakt wyniku plebiscytu, który odbył się na tych terenach. Na mocy art. 96 traktatu wersalskiego mieszkańcy terytorium objętego plebiscytem mieli dokonać wyboru między Polską a Prusami Wschodnimi. Nowe Guty leżały w powiecie piskim (Johanissburg). Wynik plebiscytu, który odbył się 11 lipca 1920 roku był jednoznaczny ? w obwodzie Nowe Guty równo 500 osób opowiedziało się za przynależnością do Prus Wschodnich. Wynik taki był przewidywalny ? Rzesza nie mogła pozwolić sobie na utratę Warmii oraz Mazur po przegranej I wojnie światowej. Szeroko zakrojona akcja propagandowa oraz przywiezienie specjalnie na głosowanie reemigrantów z Rzeszy przesądziło o ustaleniu nowych granic. Na początku XX w. we wsi mieszkało 750 osób.

Po II wojnie światowej Mazury zostały przyznane Polsce (konferencja w Jałcie 1945). Po spolszczeniu nazwa Seegutten ustalona została jako Nowe Guty. Tutaj w latach 1962-1976 mieszkał i wychował się poeta Zbigniew Chojnowski, który w dziesiątkach wierszy zawarł nowoguckie krajobrazy i losy tutejszych powojennych mieszkańców (zob. Kamienna kładka. Wiersze wybrane z lat 1980-2011, Dąbrówno 2012).

Zabytki

Zabytki ujęte w gminnej ewidencji zabytków:

  • Wiatrak typu holenderskiego zbudowany na początku XX.[5]
  • Dawny cmentarz ewangelicki, założony w połowie XIX wieku[6].

Najstarszy zachowany nagrobek z datą 1884. Na cmentarzu znajduje się kwatera wojenna z okresu I wojny światowej. Według zachowanych inskrypcji, w zbiorowej mogile pochowani są: Utffz. Franz Naudßus z 8. Komp. Inf. Regt. 41 ?7.9.1914, Wehrm. August Bernsee z 7. Komp. Inf. Regt. 41 ?7.9.1914, a także dwóch nieznanych żołnierzy armii niemieckiej z Inf. Regt. 24 ?1914/15 oraz jeden nieznany żołnierz armii niemieckiej z Inf. Regt. 48 ?1914/15.

Lokalizacja

Kontakt

Agroturystyka u Królów
Nowe Guty 13,
12-250 Orzysz

tel. Elżbieta +48 87 423-86-10
tel. Stanisław +48 693-384-027
© 2015 Elżbieta i Stanisław Król | Wykonanie: PD Film