Nowe Guty

Informacje o miejscowo?ci pochodz? z Wikipedii.

Wie? w Polsce po?o?ona w województwie warmi?sko-mazurskim, w powiecie piskim, w gminie Orzysz. W latach 1975?1998 miejscowo?? administracyjnie nale?a?a do województwa suwalskiego. Nowe Guty do niedawna by?y typowa mazursk? wsi? ? dzi? charakter miejscowo?ci zmienia si? dynamicznie i ukierunkowany jest na turystyk?. Po?o?enie geograficzne oraz okolice Mazurskiego Parku Krajobrazowego wp?ywaj? korzystnie na jej rozwój. Wie? Nowe Guty uznawana jest za jedn? z naj?adniej po?o?onych osad na Mazurach, gdy? usytuowana jest na wysokim brzegu jeziora ?niardwy na przestrzeni ok. 2 km. Niegdy? typowa wie? rolnicza przekszta?ci?a si? dzi?ki swojemu po?o?eniu w miejscowo?? turystyczn?.

Historia

Nowe Guty to jedna z najstarszych miejscowo?ci w okolicy ? archeologowie odkryli ?lady osady wczesnopruskiej, lecz nie zosta?y one do dzi? zbadane. Etymologia s?owa Gutten sprowadza si? do nieznanego za?o?yciela osady ? tajemniczego Gutta (Gussa), którego duch bezsprzecznie obecny jest po dzi? dzie? na tych terenach. Data powstania staropruskiej osady jest trudna do ustalenia ? wiadomo jest tylko ?e takowa istnia?a jeszcze przed rokiem 1450.

Wie? lokowana 11 listopada 1450 roku przez Wolfganga Sauera ? prokuratora k?trzy?skiego. Nada? on Bartkowi Szmidtowi ? pierwszemu so?tysowi ? 6 ?anów na prawie che?mi?skim. Pozosta?e 60 ?anów so?tys rozdysponowa? mi?dzy osadników.

W 1450 roku Nowe Guty wymienione by?y jako wie? zwana Gussepilcke. Potem spotykamy kolejne formy zapisu ? Guttloffker (1483), Gutten (1493) oraz Guthen, i w zasadzie ta druga forma w ?ród?ach historycznych wyst?puje prawie wy??cznie. Pierwotna nazwa -Gussepilcke sugeruje pochodzenie pruskie, jest to nazwa dwucz?onowa, w której Gusse mo?e by? zniekszta?con? w dokumencie pó?niejsz? nazw? osobow? Gutte, za? drugi jej cz?on pilcke prawdopodobnie pochodzi od pilis, pilkalnis, co w j?zykach ba?tyjskich oznacza gród. Mo?na wnioskowa?, i? pierwotnie Nowe Guty by?y grodem jakiego? Prusa Gutta, wzgl?dnie Gussa. Po wojnach krzy?ackich nazwa Gutten pozostaje, by ju? w czasach wspó?czesnych przed 1945 rokiem figurowa? jako Seegutten. W wersji niemieckiej wioska zosta?a nazwana Gutten, w wersji polskiej natomiast nazw? t? wymawiano jako Guty. Obecnie miejscowo?? nosi nazw? Nowe Guty.

Bartek Schmidt jako so?tys sprawowa? tak zwane ni?sze s?downictwo, czyli os?dzanie wykrocze? do 4 solidów (Schiling) oraz pobieranie co trzeci denar (Pfennig) z wy?szego s?downictwa z wy??czeniem przest?pstw na publicznych go?ci?cach. W zamian za to on i jego nast?pcy zobowi?zani zostali do zwyczajowej s?u?by wojskowej, wobec której so?tys mia? obowi?zek stawi? si? konno i w lekkim uzbrojeniu na ka?de wezwanie, w miejsce które mu wskazano. By?a to s?u?ba na tak zwany ?sposób pruski?. Prokurator k?trzy?ski Wolfgang Sauer zezwoli? nadto so?tysowi wsi na wolne rybo?ówstwo w okresie letnim ma?? sieci? na jeziorach ?niardwy i Ma?e Szwejkowo, ale tylko na potrzeby ?w?asnego sto?u?.

W?a?ciciele pozosta?ych 60 ?anów musieli co roku na ?w. Marcina (11 listopada) oddawa? na zamek k?trzy?ski czynsz w wysoko?ci 0,5 grzywny w zwyk?ej pruskiej monecie oraz 2 kury. Ch?opi musieli odrabia? dodatkowo szarwark, oddawa? danin? zwan? p?u?nym w wysoko?ci jednego korca (oko?o 55 litrów) pszenicy i tyle? ?yta od p?uga, czyli ca?ego gospodarstwa. Mieszka?com wsi zezwolono na wolne rybo?ówstwo na potrzeby sto?owe przy u?yciu ma?ych sieci. Wie? otrzyma?a 10 lat wolnizny od czynszów i innych obowi?zków.

W czasie wojny trzynastoletniej mieszka?cy Nowych Gut wsparli pocz?tkowo zwi?zkowców, jednak po krwawej przegranej bitwie pod Rynem (1456) poddali si? pod opiek? Zakonu. Walki oraz pobyt wojsk zaci??nych spowodowa?y du?e zniszczenia i zubo?enia tego regionu.

Do 1945 roku Mazury zamieszkiwane by?y przez Polaków, Niemców, Mazurów oraz inne nacje, jednak dominowa?a ludno?? wywodz?ca si? z kr?gu kultury niemieckoj?zycznej. Wielu uwa?a?o si? po prostu za Mazurów wpisuj?c w rubryce ?j?zyk ojczysty? ? mazurski. W roku 1910 takich ludzi by?o w powiecie piskim ponad 60%. Przed 1945 rokiem Nowe Guty (Seegutten) by?y du?? osad? ? ?wiadczy? mo?e o tym fakt wyniku plebiscytu, który odby? si? na tych terenach. Na mocy art. 96 traktatu wersalskiego mieszka?cy terytorium obj?tego plebiscytem mieli dokona? wyboru mi?dzy Polsk? a Prusami Wschodnimi. Nowe Guty le?a?y w powiecie piskim (Johanissburg). Wynik plebiscytu, który odby? si? 11 lipca 1920 roku by? jednoznaczny ? w obwodzie Nowe Guty równo 500 osób opowiedzia?o si? za przynale?no?ci? do Prus Wschodnich. Wynik taki by? przewidywalny ? Rzesza nie mog?a pozwoli? sobie na utrat? Warmii oraz Mazur po przegranej I wojnie ?wiatowej. Szeroko zakrojona akcja propagandowa oraz przywiezienie specjalnie na g?osowanie reemigrantów z Rzeszy przes?dzi?o o ustaleniu nowych granic. Na pocz?tku XX w. we wsi mieszka?o 750 osób.

Po II wojnie ?wiatowej Mazury zosta?y przyznane Polsce (konferencja w Ja?cie 1945). Po spolszczeniu nazwa Seegutten ustalona zosta?a jako Nowe Guty. Tutaj w latach 1962-1976 mieszka? i wychowa? si? poeta Zbigniew Chojnowski, który w dziesi?tkach wierszy zawar? nowoguckie krajobrazy i losy tutejszych powojennych mieszka?ców (zob. Kamienna k?adka. Wiersze wybrane z lat 1980-2011, D?brówno 2012).

Zabytki

Zabytki uj?te w gminnej ewidencji zabytków:

  • Wiatrak typu holenderskiego zbudowany na pocz?tku XX.[5]
  • Dawny cmentarz ewangelicki, za?o?ony w po?owie XIX wieku[6].

Najstarszy zachowany nagrobek z dat? 1884. Na cmentarzu znajduje si? kwatera wojenna z okresu I wojny ?wiatowej. Wed?ug zachowanych inskrypcji, w zbiorowej mogile pochowani s?: Utffz. Franz Naudßus z 8. Komp. Inf. Regt. 41 ?7.9.1914, Wehrm. August Bernsee z 7. Komp. Inf. Regt. 41 ?7.9.1914, a tak?e dwóch nieznanych ?o?nierzy armii niemieckiej z Inf. Regt. 24 ?1914/15 oraz jeden nieznany ?o?nierz armii niemieckiej z Inf. Regt. 48 ?1914/15.

© 2015 Elżbieta i Stanisław Król | Wykonanie: PD Film